Nu is het aan ons

‘Eva Rovers schrijft in haar boek Nu is het aan ons – Oproep tot echte democratieover een mogelijke oplossing om burgers mee te laten denken in de vorm van ‘burgerberaden’. Doel is samen tot oplossingen van relevante vraagstukken te komen. Zij belicht onderdelen van het maatschappelijk en vooral bestuurlijk ecosysteem.

Het decor van het boek is het feit dat democratieën wereldwijd meer en meer onder druk zijn komen te staan. Daarbij gevoegd is er de constatering dat het debat over oplossingen verder verhardt, mede door de polarisatie binnen de politiek. Grote kwesties lijken mede daardoor niet opgelost te kunnen worden. Van klimaat tot de huizenmarkt en van corona tot inflatie. Politiek en bestuur lijken tegenwoordig alleen nog maar te bestaan uit noodsituaties en hollen van crisis naar crisis. Politici raken verstrikt in een woud van eigen belangen, en worden zelfs verlamd door dilemma’s waarvoor zij zichzelf stellen. Bovendien burgers worden meer en meer wantrouwend jegens politieke leiders en bestuurders, dit door permanent falend overheidsbeleid.

De vraag die gesteld kan worden: is de oude partijpolitiek nog wel in staat om de problemen van nu op te lossen? Of moeten we onze democratie radicaal anders organiseren? In haar nieuwe boek legt Eva Rovers uit waarom en hoe burgers zelf het beste in staat zijn de grote uitdagingen van onze tijd aan te pakken.

Hoe kunnen we politici bevrijden uit hun zelfgijzeling? En hoe zorgen we dat zij zich wél kunnen laten leiden door het gemeenschappelijk belang in plaats van door partijpolitieke belangen, de waan van de dag en lobbygroepen? Eva Rovers laat aan de hand van concrete voorbeelden zien hoe wij onszelf kunnen redden door de democratie opnieuw uit te vinden.

Bibliografie

Rovers, E. (2022) Nu is het aan ons – Oproep tot echte democratie. Nijmegen: De Correspondent Uitgevers.

Denkend over systemen

‘Ik voel me heen en weer getrokken’, zegt Philipp Blom aan het eind van het gesprek. ‘Tussen het feit, enerzijds, dat ik een historicus ben die in de boeiendste tijd van de geschiedenis leeft, dat ik zo’n complete omwenteling kan meebeleven. En anderzijds het feit dat ik een mens ben, die gewoon bang is. Want er zijn heel bedreigende ontwikkelingen, die alles kunnen laten ontploffen wat we in de laatste eeuwen hebben opgebouwd. Dingen die onze democratieën zomaar kunnen wegduwen, die vreedzame maatschappijen en economieën kunnen beëindigen, als we niet ontzettend opletten en ontzettend hard vechten. Ik voel de dualiteit.’ Lees meer

Raamwerk Planetaire Grenzen

Credit: Designed by Azote for Stockholm Resilience Centre

Het Planetary Boundaries framework werd voor het eerst gepubliceerd in 2009. De planetaire grenzen bakenen de veilige operationele ruimte voor de mensheid af. Het raamwerk, dat integraal beschouwt en meet, neemt de draagkracht van de aarde zelve als uitgangspunt.

Onze stichting markeert het integraal en holistisch belang van dit raamwerk. Zij denkt dat er correlaties zijn met de bestuurlijke benadering inzake publieke risico’s, scenario’s en resilience van steden en regio’s. Wereldlijke ontwikkelingen hebben immers invloed op lokale en regionale economie en leefbaarheid, vice versa.

Een herbeoordeling van de planetaire grens voor zoet water is gepubliceerd op 26 april 2022 in het tijdschrift Nature. Het is aanleiding het raamwerk nog eens onder de aandacht te brengen. Het essay geeft aan dat deze grens nu ook lijkt te zijn overschreden. Dit concludeert een team van onderzoekers onder leiding van het Stockholm Resilience Centre, in samenwerking met het Potsdam Institute for Climate Impact Research. Lead author Lan Wang-Erlandsson from the Stockholm Resilience Centre (SRC) at Stockholm University:

“Water is the bloodstream of the biosphere. But we are profoundly changing the water cycle. This is now affecting the health of the entire planet, making it significantly less resilient to shocks.”

Water is een van de negen regulatoren van de toestand van het aardsysteem en is de zesde grens die wetenschappers hebben beoordeeld als zijnde overtreden, dit naast die van klimaatverandering, biosfeer-integriteit, biogeochemische cycli, verandering van het landsysteem en, in 2022, nieuwe entiteiten, waaronder plastic en andere door de mens gemaakte chemicaliën.

Bibliografie

Wang-Erlandsson, L., Tobian, A., van der Ent, R. J., Fetzer, I., te Wierik, S., Porkka, M., Staal, A., Jaramillo, F., Dahlmann, H., Singh, C., Greve, P., Gerten, D., Keys, P.W., Gleeson, T, Cornell, S. E., Steffen, W., Bai, X., Rockström, J., (2022). Towards a green water planetary boundary. Nature Reviews Earth & Environment. https://doi.org/10.1038/s43017-022-00287-8

Strategisch vermogen (h)erkennen

De provincie Utrecht wil de komende jaren het strategisch vermogen versterken. Maar wat is dat eigenlijk: strategisch vermogen? Daarvoor moeten we op zoek naar wat strategie is, wat strategen doen, hoe strategisch vermogen eruit ziet en wat er nodig is om dit in de praktijk vorm te geven. Jorgen Schram, Sebastian Wijnands, Martijn van der Steen en Mark van Twist van de Nederlandse School Openbaar Bestuur stelden dit essay samen.

In dit essay beschrijft NSOB onder meer hoe het denken over strategie in de publieke sector zich heeft ontwikkeld in de loop der jaren. Zij zet vijf perspectieven op strategie uiteen met bijbehorende kenmerken en bijpassende taal. Deze uiteenlopende perspectieven bieden een lens om naar de praktijk van het strategisch vermogen te kijken. De ontwikkeling ervan leidt echter wel tot spanningen en de vraag hoe hier goed mee om te gaan. Suggestie NSOB: probeer om die spanningen niet weg te poetsen maar productief te maken.

“De Groeisprong 2040 van Utrecht illustreert voor welke uitdagingen de provincie Utrecht komt te staan en waarom in dat licht het strategisch vermogen van de provincie in deze van belang is. Aandacht voor de lange termijn is essentieel om tijdig, passend en integraal beleidsdomeinen aan te passen aan de veranderende werkelijkheid. Dat klinkt logisch, maar de praktijk blijkt al snel weerbarstig. Opgaven zoals de Groeisprong zijn dermate groot dat er moet worden geanticipeerd, maar waarbij niet vanzelfsprekend is dat wat op lange termijn gevraagd wordt aansluit bij kwesties op de korte termijn.

Vraagstukken die zich vandaag aandienen zijn concreter en hebben al snel een meer urgent karakter, wat de noodzaak tot direct handelen vergroot. Politiek en media zijn daarvoor uiterst gevoelig en oefenen direct of indirect druk uit om dergelijke problemen nú aan te pakken. Maar de problemen van nu zijn niet altijd de problemen van de toekomst. En de problemen van de toekomst zijn niet altijd zichtbaar in het heden. De centrale vraag voor een organisatie als de provincie Utrecht is daarom:

‘Hoe stuur je gericht op toekomstige uitdagingen? En nog iets preciezer geformuleerd: hoe krijg je dat goed georganiseerd?’

De provincie Utrecht zoekt daarbij het antwoord in het binnen de organisatie opbouwen van strategisch vermogen, wat men definieert als ‘het vermogen van mensen en de organisatie om in een veranderende omgeving de goede dingen te (blijven) doen’. In het verlengde daarvan stelt de provincie dat het ontwikkelen van strategisch vermogen van de organisatie wel strategische wendbaarheid vergt:

‘Het als organisatie in staat zijn om op basis van signalen/ ontwikkelingen/trends uit de omgeving of samenleving, de koers van de organisatie snel en effectief aan te passen of anderszins te anticiperen. En ook de alertheid te hebben niet te berusten in een “stabiele” situatie, maar de zich voortzettende ver­anderingen in de samenleving in te schatten en te wegen, en afhankelijk daarvan strategisch te acteren op zowel beleid als uitvoering’.

Strategisch vermogen gaat er dus eigenlijk over om naast de dagelijkse praktijken te kijken naar de langere termijn en de vaak meer overkoepelende en ‘verder weggelegen’ maatschappelijke doelen, en om die soms tegenstrijdige perspectieven recht te doen. Dat gaat deels over het gericht toewerken naar (en soms ook het bepalen van) maatschappelijke doelen op de langere termijn, in een context waarin de korte termijn ook een dwingend karakter heeft. En het gaat deels over het gericht toewerken naar en uitgaan van brede en domeinoverstijgende maatschappelijke opbrengsten, die vragen om een multidisciplinair perspectief en het werken over kaders en grenzen heen; in een context die primair vanuit grenzen en kaders is ingericht.

Strategisch vermogen draagt er op die manier aan bij dat heden en toekomst goed verbonden zijn en blijven. Strategisch vermogen kan helpen om richting te geven, te overtuigen, te inspireren, weerbaar te maken en concrete opbrengsten – nu en in de toekomst – te realiseren.”

Download NSOB (2022) Strategisch vermogen (h)erkennen

Besturen doe je samen

Dit boek is geschreven om te tonen dat er nog veel winst mogelijk is in het samenspel van raad, college en organisatie. De auteurs Irma Woestenberg, Ben Kokx en Michel Wolters beschikken over veel praktijkervaring. Het is uitgegeven door R&Z Boeken. Integrale en afgestemde sturing is belangrijk om successen te kunnen boeken voor burger en samenleving.

Het overnemen van elkaars taken. Gebrek aan onderling vertrouwen. Een raad die te weinig informatie krijgt om zijn controlerende rol uit te oefenen. En een college en organisatie die te weinig ruimte krijgen om hun voorbereidende rol bij besluiten in te vullen. Zomaar een aantal voorbeelden die illustreren dat goed bestuur alleen mogelijk is als raad, college en gemeentelijke organisatie goede afspraken hebben én samenwerken.

Samenspel in de bestuurlijke driehoek

Maar hoe doe je dat dan? Hoe zorg je ervoor dat het samenspel tussen deze actoren goed verloopt? En wat is dan de rol van de vooruitgeschoven posten burgemeester, griffier en gemeentesecretaris? In het boek ‘Besturen doe je samen – Handreikingen voor goed samenspel in de gemeentelijke context’ schetsen de auteurs dilemma’s, do’s en don’ts én oplossingen op het gebied van het samenspel in deze bestuurlijke driehoek. Eén van de belangrijkste handreikingen luidt dat samenspel altijd de uitkomst is van overleg. Of zoals de drie auteurs het verwoorden:

‘Het samenspel tussen raad, college en organisatie kan niet met een schriftelijk voorstel worden geregeld.’

Maatschappelijke effectiviteit en uitvoeringskracht

Het boek is een initiatief van BMC. “Als hét advies- en expertisebureau voor de publieke sector weten wij dat de vraagstukken op de gemeentelijke tafels ingewikkeld zijn en dat er zijn veel actoren nodig zijn om deze vraagstukken het hoofd te bieden. Tegelijkertijd zorgen politieke fragmentatie, de verharding van het politieke debat, de individualisering en het lage vertrouwen in de overheid ervoor dat goed samenspel geen vanzelfsprekendheid is. En dat terwijl dit de maatschappelijke effectiviteit en uitvoeringskracht van de gemeenten ten goede komt. Met ‘Besturen doe je samen’ hopen wij raad, college en gemeentelijke organisatie te helpen om het samenspel met vertrouwen aan te gaan.”

Klimaatgeneraal: Bouwen aan weerbaarheid

Dit boek van Tom Middendorp, uitgegeven door Uitgeverij Podium, brengt de abiotische en biotische factoren van het ecosysteem samenleving bij elkaar. Hoe omgeving, mens, natuur en samenleving interacteren of zich tot elkaar kunnen verhouden is scherp in beeld gebracht.

In 2016 hield toenmalig Commandant der Strijdkrachten Tom Middendorp een toespraak in het Vredespaleis, waarin hij waarschuwde voor de gevolgen van klimaatverandering. Na afloop werden zijn woorden al snel opgepakt door de media. ‘Middendorp zegt dat klimaatverandering de wereldvrede bedreigt’, schreef de nos op haar website. De toon was gezet, ‘de klimaatgeneraal’ was geboren.

Dankzij zijn jarenlange ervaring weet Middendorp precies hoe het leger te werk gaat. Het viel hem op dat er heel weinig aandacht was voor het klimaat, en hoe schadelijk dat is voor ons voortbestaan.

Met zijn blik op de toekomst gericht laat Middendorp in ‘Klimaatgeneraal’ zien dat klimaatverandering en onze veiligheid sterk met elkaar zijn verbonden. Vaak ontstaan conflicten, of zelfs oorlogen, door schaarste. Ook kan die schaarste leiden tot migratiestromen en een voedingsbodem zijn voor extremisme. Zo is met name het toenemende tekort aan water een belangrijke aanjager van spanningen.

Maar gelukkig zijn er ook oplossingen: van het omvormen van instituties als de navo en krijgsmachten wereldwijd tot aan het opvangen van water uit woestijnlucht; en van samenwerking op het gebied van energieveiligheid tot aan kernenergie als tussenoplossing.

Klimaatverandering is de grootste uitdaging van deze tijd, maar wij moeten het verschil maken.

Aanpak coronacrisis. Deel 1: tot september 2020

De Onderzoeksraad voor Veiligheid publiceert het eerste rapport Aanpak coronacrisis. Deel 1: tot september 2020. Zij gaat in op hoe dat heeft kunnen gebeuren, met als doel daar lessen uit te trekken. Het rapport zoekt naar patronen van besturing tijdens de crisis.

De conclusie van de onderzoeksraad is dat wij niet goed voorbereid waren, is helder, maar wordt niet nader uitgewerkt. De conclusies zijn interessant en confronterend tegelijkertijd. De aanbevelingen hebben een algemeen karakter en niet gemakkelijk te vertalen naar de ex ante wijze waarop cultuur, focus en organisatie van het politiek-bestuurlijke domein dienen te veranderen om crises te voorkomen. Met name de eigen rol van de overheid en daarbinnen van de politiek zelve blijven onderbelicht.

“De coronapandemie heeft geleid tot een internationale, langdurige crisis. Wat begon als een gezondheidscrisis breidde zich in snel tempo uit tot een brede maatschappelijke crisis die zich op een dergelijke schaal niet eerder heeft voorgedaan in naoorlogs Nederland. Eind 2019 werd voor het eerst bericht over een virusuitbraak in China. Op 27 februari 2020 testte in Nederland voor de eerste keer een patiënt positief op het coronavirus. Daarop begon de overheid de crisis te bestrijden, risico’s te beperken en nieuwe kennis te ontwikkelen; burgers moest tegelijkertijd leren omgaan met de realiteit van het virus en de gevolgen voor de samenleving.

Dit deelonderzoek beschrijft en analyseert de crisisaanpak van de Nederlandse betrokken partijen. Het bestrijkt de voorbereiding op, en de aanpak van, de coronapandemie tot september 2020. Volgende deelrapporten gaan in op de periodes erna en behandelen de voor die periode kenmerkende gebeurtenissen, maatregelen en interventies. Hoofddoelen van alle delen binnen het onderzoek zijn de gebeurtenissen en handelingen tijdens de coronacrisis reconstrueren; vervolgens begrijpen en waar mogelijk verklaren waarom het verliep zoals het verliep; om tot slot lessen te trekken voor de crisisaanpak in heden en toekomst. Een toekomst waarin soortgelijke of andersoortige langdurige crises met maatschappij-ontwrichtende gevolgen tot de mogelijkheden behoren.”

Download rapport: Aanpak coronacrisis, deel 1

De transparante overheid

Dit boek van Jan de Ridder en uitgegeven door Uitgeverij vanGennip heeft als ondertitel: ‘Grip vergroten en verantwoording afleggen’. Het geeft van de praktijk een goed inzicht hoe de verwachtingen van de burger en de feitelijke radartjes van de overheid niet matchen. De Ridder gaat onomwonden en in heldere taal in op waar verbeteringen kunnen en zeker ook moeten plaatsvinden.

De publieke verantwoording door de overheid over de uitvoering van beleid schiet tekort. De kritische, wantrouwige burger die het gezag niet meer als vanzelfsprekend accepteert, verwacht van zijn gezagsdragers wel een foutloze uitvoering. Bestuurders en professionals die te maken hebben met taaie problemen vol onzekerheden, durven dat niet te laten zien en tegenslagen nauwelijks toe te geven.

In dit boek gaat Jan de Ridder, vertrekkend directeur van de Rekenkamer Metropool Amsterdam (RMA), dieper in op deze patstelling die zich ook in het lokale bestuur manifesteert. Heeft de gemeenteraad voldoende grip op de gang van zaken? Welke structurele problemen spelen er in de gemeentelijke organisatie? Wat is de rol van de rekenkamer in het politieke en organisatorische krachtenveld? Op welke wijze kan de publieke verantwoording worden verbeterd?

Onder meer aan de hand van lastige dossiers zoals de jeugdzorg, deelnemingen in private bedrijven en de participatie van de burger in het gemeentelijke beleid, laat De Ridder zien wat er mis gaat en waarom gebrek aan verantwoording en het ontbreken van grip hand in hand gaan.

Het resultaat is een bij vlagen schokkend boek, maar ook een pleidooi voor een publieke verantwoording zonder terughoudendheid. Een transparante overheid verhult geen tegenslagen, maar laat zien dat ze ervan leert. Jan de Ridder (1955) studeerde politicologie aan Vrije Universiteit, specialiseerde zich in methoden en technieken van sociaal wetenschappelijk onderzoek en promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam.

In 2010 verliet hij de universiteit om directeur te worden van de Rekenkamer Metropool Amsterdam en sinds 2014 is hij ook voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamer-commissies. Dit boek verschijnt ter gelegenheid van het symposium Waardevol Bestuur en zijn afscheid als directeur van de RMA.

Fascinerend leven

Dit boek is geeft een bijzonder overzicht van de verschillende denkwijzen en opvattingen hoe tegen ecosystemen aan te kijken. Het verrijkt de inzichten die passen bij de missie van de stichting. Het is geschreven en samengesteld door Johan van Braeckman* en Linda van Van Speybroeck* en wordt uitgegeven door Academia Press.

Het geeft op zeer gedegen wijze aan welke opvattingen en inzichten inzake natuur en haar wetenschappen doorheen de jaren er zijn geweest en bundelt perspectieven op behoud en ontwikkeling van natuurlijke ecosystemen. Het voedt de gedachten over integrale publieke sturing.

De voorbije decennia is de aandacht voor biologie, zowel in de wijsbegeerte, de geschiedenis als in andere disciplines, sterk gestegen. De biologie wordt nu al de wetenschap van de 21ste eeuw genoemd. De filosofie van de biologie werd een volwaardige wijsgerige discipline en belangrijke biologen en wetenschapshistorici gaven de geschiedenis van de biologie de plaats die ze verdient.

Fascinerend leven: Een geschiedenis van de biologie bundelt 22 teksten over telkens één of meerdere kernfiguren: van Aristoteles en Galenus tot Charles Darwin en Francis Crick; van René Descartes en Gregor Mendel tot Niko Tinbergen en Rachel Carson. Aandacht gaat uit naar de ontwikkeling van hun natuurwetenschappelijk denken en hoe zich dit verhoudt ten opzichte van de toen heersende denkbeelden. Vier wetenschappers reflecteren tot slot over het heden en de toekomst van de biologie.

*De samenstellers van dit boek delen een gemeenschappelijke belangstelling voor zowel de wetenschappelijke, filosofische als historische aspecten van de biologie. Lien Van Speybroeck behaalde een doctoraat aan de Universiteit Gent met een proefschrift over de filosofische aspecten van de epigenetica. Johan Braeckman specialiseerde zich in Charles Darwin en de evolutietheorie, en doceert onder meer geschiedenis van de biologie aan de Universiteit Gent.

Wild Design: Nature’s Architects

Dit boek is een bron van inspiratie. Het is geschreven en samengesteld door Kimberly Ridley is uitgegeven door Princeton Architectural Press. Het geeft op zeer beknopte wijze aan welke universele patronen in de natuur kunnen worden aangetroffen en welke taal de natuur spreekt. Het moedigt aan naar buiten te gaan en de wereld te ontdekken.

Wild Design onthult de wonderen van de natuurlijke wereld zoals nooit eerder gezien, door middel van de prachtige, buitengewone en functionele vormen gemaakt door dieren, planten en andere organismen overal om ons heen.

Kunst en wetenschap lopen mooi in elkaar over in deze fascinerende verkenning van structuren en vormen die in de natuur voorkomen, verteld door middel van levendige essays en meesterlijke vintage illustraties. Verlies jezelf in de betoverende microscopische “glazen” omhulsels van juweelachtige diatomeeën. Ga op in de mysterieuze ondergrondse schimmelnetwerken die het grote ontwerp van bossen vormgeven. Ontdek de verrassend ingewikkelde en gevarieerde nesten van vogels. Wild Design herinnert ons eraan dat opmerkelijke fenomenen overal om ons heen voorkomen – we moeten alleen weten hoe we ze kunnen vinden.