50 ans d’explorations et d’études botaniques en forêt tropicale

Hallé, F. (2016). 50 ans d’explorations et d’études botaniques en forêt tropicale. Plaissan, Languedoc-Roussillon: MUSEO. p.368.

Cet ouvrage de Francis Hallé offre enfin à chacun la découverte de la diversité de son approche du dessin. Les botanistes connaissent les dessins schématiques très formels des modèles architecturaux, qui ont fait la gloire de Francis et de Roelof Oldeman depuis 1970. 

Dans ces dessins, on reconnaît la position des méristèmes, des feuilles, des fleurs, l’orientation des branches mais pour chacun des modèles, on ne peut reconnaître une espèce d’arbre ni même un quelconque arbre vivant. Et pourtant, chaque botaniste est capable, en observant un jeune arbre vivant, de déduire à quel modèle architectural il se rattache, tel que défini par ces dessins schématiques. C’est là la grande force de ces dessins qui restituent le vivant sous une forme intellectuellement interprétée. C’est utile, nécessaire, souvent beau mais implacablement froid. Mais dans cet ouvrage, nous retrouvons toute la sensibilité de Francis : les arbres ne sont plus des objets exprimant leur devoir génétique mais ils deviennent des objets animés sous lesquels on voudrait se protéger ou dans lesquels un singe sauterait de branche en branche. 

Soudain, l’arbre dessiné devient un arbre vivant, avec tous ses accidents, ses branches cassées, ses réactions opportunistes face à la lumière. Là, dans ses dessins, Francis se libère d’une rigidité dogmatique pour garder sa rigueur scientifique tout en nous immergeant dans la poésie. On retrouve la forêt tropicale et ses arbres, telle qu’elle dut être du temps de l’Eden. Francis aime les arbres, la forêt et les habitants de cette forêt, hommes, oiseaux, insectes, grenouilles, singes… 

Cet ouvrage est un hymne à la plante.”

Patrick Blanc

Forest interior

Cézanne, P. (1898-1999) Intérieur de Forêt [Oil on canvas]. San Francisco: Fine Arts Museums of San Francisco.

A look inside the forest by Paul Cézanne gives us a beautiful palet of the colours of a forest on the hill of a rocky terrain.

A survivor of vast forgotten woods

“As they listened, they began to understand the lives of the Forest, apart from themselves, indeed to feel themselves as the strangers where all other things were at home. […] Tom’s words laid bare the hearts of trees and their thoughts, which were dark and strange, and filled with a hatred of things that go free upon the earth, gnawing, biting, breaking, hacking, burning: destroyers and usurpers. It was not called the Old Forest without reason, for it was indeed ancient, a survivor of vast forgotten woods; and in there lived yet, ageing no quicker than the hills, the fathers of the fathers of trees, remembering times when they were lords. The countless years had filled them with pride and rooted wisdom, and with malice.”

Tolkien (1954).


Tolkien, J. (2014). The Fellowship of the Ring [The Lord of the Rings, part 1, ed. 60]. New York: HarperCollins Publishers.

Forest Biome

Pantone® Forest Biome 19-5230 TPG

Forest Biome is a dark green. Formally the forest biome is a biological community that is dominated by trees and other woody vegetation (Spurr, 1980). It refers to a large scale area of forested land with a variety of trees. There are three major types of forests: tropical rainforest, temperate forest and boreal forest (taiga). 

Forest Biome is developed by Pantone® and is part of the Forest Select by Civitas Naturalis Foundation to inspire designers in the use of the colours of the forest. Pantone® 15-6423 TPG has an RGB value 52 86 84 and a hex/html value #345654.


Spurr, S.H., Barnes, B.V. (1980). Forest Ecology. New York: John Wiley & Sons.

Forest Components

Oldeman, R.A.A. , Schmidt, P. and Arnolds, E.J.M. (1990)


Per 1986, the Dutch Minister of Agriculture and Fisheries approved the five-year financial protection of a research theme ‘conservation and use of forest components’. This system of protected funding was meant to improve the quality of University research, in particular by stimulating researchers in related fields but from different University Departments to work on a common theme of their choice. Existing scientific lines of these researchers were thought to gain plus-value by intensifying contacts with others, by exposing them to discussions yielding new view points, and finally to allow them to adjust their research more closely to a common goal.

All those who know the busy University schedules and the growing restrictions on effective researchtime, i.e.,time not limited to isolated half hours between teaching and meetings, understood that the implementation of these splendid aims of oriented cooperation would cost time and go slowly. One of the ways in which Universities can correct this is the choice of appropriate subjects for graduate studies, and this has been systematically promoted for ‘Forest Components’ since years before the official programme was started.

The group that was responsible for the forest components theme decided to accelerate the process by starting an ambitious project, the writing of a common book. There is no way in which cooperation can be stimulated better, but this way has to be learned and practised too. The result is now before you. The book is not yet ideal in our opinion because it still contains too many traces of the old University tradition of researchers working, each apart, on such narrow subjects as they know best. This way of executing the research of course is necessary to reach sufficient depth. But it carries the risk of loss of vision of the whole system, parts of which are studied. Still a little bit unbalanced, but on its way to improve along lines that are more clear now, this presentation in a pluridisciplinary way is a first step, however, to overcome both the limits of individual researchers and the shallowness of groups.

We trust, however, that it is exactly this wrestling with integration of broad views versus the deepening of restricted views that may be as interesting to the reader as the facts, figures, conclusions and hypotheses on forests and their components which are presented in the following pages. On the brink of the last decennium of this century, it is hoped that this book may find its way to both specialists and generalists, and that most of its contents may also be of significance for the European forest managers.

Dr. ir. R.A.A. Oldeman
Professor of Silviculture & Forest Ecology, Coordinator of the ‘Forest Components’ team.

It is therefore proposed to reserve the notion of ‘pattern’ or in any case ‘architecture’ (Hallé & Oldeman, 1970) of systems to properties that can be directly seen and mapped, being linked to objects occupying a three-dimensional volume. Even if mapping or plotting are automatic, potential visibility by eye is a good criterion to end confusion. Architectural patterns, according to Hallé et al. (1978) are instant pictures. Their change may be indicated as dynamics (Hallé et al., 1978; Fanta, 1986). Dynamics are not processes, if the notion of process is reserved for underlying, organized movements at hierarchical levels deep within the system considered, such as energy and matter processing in photosynthesis or maintenance respiration (cf. Mohren, 1987).

Roelof A.A. Oldeman, p.8


Fanta, J. (ed.) (1986). Forest dynamics research in Western and Central Europe. Wageningen: Pudoc, p.320.

Hallé, F. and Oldeman, R. (1970). Essai sur l’architecture et la dynamique de croissance des arbres tropicaux. Paris: Masson & Cie, p.178.

Hallé, F., Oldeman, R. and Tomlinson P. (1978). Tropical trees and forests: an architectural analysis. Heidelberg: Springer, p.441.

Mohren, G. (1987). Simulation of forest growth, applied to douglas fir stands in The Netherlands. D.Sc. thesis, AUW Theor. Prod. Ecology/Silvic. & For. Ecology, Wageningen, p.183.

Oldeman, R., Schmidt, P. and Arnolds, E. (1990). Forest components. Wageningen: Wageningen Agricultural University Papers, ISSN0169-345X; 90-6, 111 pp. https://edepot.wur.nl/282842.

A great spiritual power

“From my perspective, I absolutely believe in a greater spiritual power, far greater than I am, from which I have derived strength in moments of sadness or fear. That’s what I believe, and it was very, very strong in the forest.”

Jane Goodall (2017)


Palmer Cooper, J.A. & Cooper, D.E. (2017). Key Thinkers on the Environment. Abingdon-on-Thames, Routledge.

Five thousand years of sustainablity?

A case study on Gedeo Land use (Southern Ethiopia).

Kippie Kanshie, T. (2002). Five thousand years of sustainability?: a case study on Gedeo land use (Southern Ethiopia). Wageningen, Wageningen University. Promotor(en): R.A.A. Oldeman, E.A. Goewie, P.C. Romeijn. – S.l. : S.n. – ISBN 9789058086457 – 295 pp. https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/198428.

Civitas Naturalis: “A remarkable study, pointing strongly in the direction towards not a rethinking per se but more towards accepting and remembering proven technologies in restructuring our food production, this in the light of the Sustainable Development Goals (SDG 12 Sustainable consumption and production).”

Plate 5.4. An example of a mixed species uneven-aged Gedeo “agroforest” from the lowlands (Tumaata-Cirrachcha area). Note the emergent and majestic Ficus sp. MORACEAE (xillo qilxxa) tree, shading an area of about 0.2ha. Photo by the author (2000),fromtheTumaata-Cirrachchaareaabut 1680masl,alowlandzone. © Kippie Kanshie.

The idea for the present work was initiated in 1993, in the period between February and April, when I was following the MSc course Forest Ecology, delivered by Professor R.A.A. Oldeman, of the Department of Forestry, Wageningen Agricultural University. While following the course, I was pondering upon a would-be subject and almost too late when I came up with the idea of studying the age-old “agroforestry” system of the Gedeo. My supervisor, Ir. van Baren, specializing in Forest Protection, thought that the topic was not her field of expertise and recommended me to Professor R.A.A.Oldeman, who at the time was heading the Silviculture and Forest Ecology Lab.

Gedeo land use incorporates mechanisms, which, as we saw, have indeed enabled them to sustain an average 500 persons/km2 during 5000 years. The basic feature of the Gedeo design is, that yield is maintained at a constant, millenary level, below the maximum yield that could be artificially achieved.

(Kippie Kanshie, 2002, p. 126)

This book presents a case study of an ancient land-use practice that feeds over 450 people/km2 in a mountainous tropical region without terracing, tilling or agrochemical inputs. In this case study of a staple crop ensete, soil fertility and a strong performance in security of production are retained.

The author argues that food and production security are largely safeguarded by maintaining a complex, multi-rotational system with high biodiversity. The crop ensete plays a key-role as a pacemaker species. Its cultivation in different climactic zones and its processing are described.

Conclusions include: ensete, even at the present unimproved state, yields more useful biomass than any other crop plant currently promoted in Ethiopia and that ensete plays a significant role in the maintenance of the production base, deriving from its architecture which helps it to buffer against destabilising factors as well as to accompany other crops so far neglected in research.

This provides the key for sustainability of ensete land use over millennia. Ensete represents a potential solution to the recurring food crises in most parts of the erosion- and drought-prone Ethiopian highlands. Future challenges for donors and policy makers: now the yielding potential of ensete is proven, only cultural barriers remain to its development. This is the challenge to agricultural professionals and also to the international community that want to assist Ethiopia in its efforts towards food security.

The State of the World’s Forests 2020

As the United Nations Decade on Biodiversity 2011–2020 comes to a close and countries prepare to adopt a post-2020 global biodiversity framework, this edition of The State of the World’s Forests (SOFO) examines the contributions of forests, and of the people who use and manage them, to the conservation and sustainable use of biodiversity. 

Forests cover just over 30 percent of the global land area, yet they provide habitat for the vast majority of the terrestrial plant and animal species known to science. Unfortunately, forests and the biodiversity they contain continue to be under threat from actions to convert the land to agriculture or unsustainable levels of exploitation, much of it illegal.

The State of the World’s Forests 2020 assesses progress to date in meeting global targets and goals related to forest biodiversity and examines the effectiveness of policies, actions and approaches, in terms of both conservation and sustainable development outcomes. A series of case studies provide examples of innovative practices that combine conservation and sustainable use of forest biodiversity to create balanced solutions for both people and the planet

Tropical Trees and Forests: An Architectural Analysis

Hallé, F., Oldeman, R. A. A. & Tomlinson, P. B. (1978). Tropical Trees and Forests — An Architectural Analysis. XVII + 441 pages, 111 figs., 10 tables. Berlin‐Heidelberg—New York, Springer‐Verlag. ISBN 3‐540‐08494‐0. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-81190-6

Preface: “This book is not an exhaustive survey of known information in the manner of a text-book – the subject is much too big for this to be possible in a relatively concise volume – but presents a point of view. We are concerned ultimately with the analysis of tropical ecosystems, mainly forests, in terms of their constituent units, the individual trees. Many different approaches are possible in the analysis of tropical forests. A simple one is to treat the trees as obstacles which in a military sense intercept projectiles or are a hindrance to foot soldiers (Addor et al., 1970). A similar ap- proach might be adopted by an engineer confronted by a forest which has to be removed to permit road construc- tion. The timber merchant is concerned with the ability of a forest to yield saleable lumber. The interest here is in the size of the larger trunks with some concern for the kinds of trees.

At a less destructive level the scientist aims to comprehend the forest from many different points of view. The forester himself, in conjunction with the taxonomist, will wish to analyze the floristic composition of the forest and perhaps account for species diversity in an evolutionary time scale (e.g., Fedorov, 1966; Ashton, 1969). The evolutionary biologist in his turn may be concerned with reproductive strategies in forest trees (e.g., Bawa, 1974), especially in a comparative way.

The approach adopted by the ecologist offers the greatest scope, since he may combine several different methods of analysis. Much research has gone into the physiognomy of tropical forests, size distribution of trees, stratification, diversity in relation to soil type or soil moisture content and has been summarized recently by Rollet (1974). Phenological studies of tropical forests have produced a great deal of data which reveals the extent to which flower- ing, fruiting and leaf fall mayor may not be seasonal (e.g., Coster, 1923; Holttum, 1940, 1953; cf. also Lieth, 1970). The production ecologist is interested in the forest as an efficient system for light interception and yield of dry matter, both in a relative and a comparative way (e.g., Kira, 1978; Kira et al., 1964, 1969; Monsi et al., 1973; Bernard – Reversat, 1975). Photosynthetic efficiency in terms initially of leaf and branch orientation but ultimately in competitive ability is another stimulating approach which is summarized in the description of trees as “crafty green strategists” (Horn, 1971).

A universal tendency in these approaches is to treat trees as equivalent units – as taxonomic, physiological, reproductive units and so on. Much less attention has been given to the trees in the forest as individuals. This is our approach. However, we do not merely regard trees as individuals at one point in time, but as genetically diverse, developing, changing individuals, which respond in various ways to fluctuations in climate and microclimate, the incidence of insects, fungal and other parasites but particularly to changes in surrounding trees. The tree is then seen as an active, adaptable unit and the forest is made up of a vast number of such units interacting with each other.”

Read more

L’ architecture de la forêt guyanaise

Profile of a patch of forest of about 30 X 40 m in the Saül region, at an altitude of 285 m. Thick line: trees of the whole of the present; dotted and shaded: trees of the future set; thin line: standing or fallen trees from the past as a whole; thick dotted line: trees outside the plot. Structural sets at about 15 m, 40 m and 55 m. By Oldeman (1974)

Oldeman, R.A.A. (1974a, 2nd ed.). L’architecture de la forêt guyanaise. Mémoires ORSTOM, 73.

Cet ouvrage a fait l’objet d’une thèse soutenue le 16 décembre 1972 à l’Université des Sciences et Techniques du Languedoc pour obtenir le grade de Docteur ès Sciences Naturelles, with highest honours (summa cum laude).

“The book concludes with an attempt to interpret forest profiles drawn, by some of its predecessors, in various tropical or extratropical regions. Most of all, I found from this essay the inadequacy of the profiles in question, no doubt excellent at the time they were sketched, but incomparably less accurate and less representative than those of Oldeman…

…The main thing in Oldeman’s work is that he created a methodology made up of a whole set of perfectly articulated morphogenetic, ecological and physiological concepts allowing the structural analysis of the populations of trees, mostly dicots, in all regions of the world. A recent, unpublished essay by the author on a Massachusetts forest showed that it is possible, by the methods tried in Guyana, to explain it and to understand the profound differences distinguishing it from equatorial forests. The flexible and adaptable character of the oldemanian system is thus highlighted. This work, which testifies to a very imaginative and creative spirit, is called to a great resonance.”

George Mangenot

Oldeman summarises on p.78:

“The forest is characterized by its trees. In the first part, we examined the rules to which tree growth obeys, expressed in an architecture peculiar to each species, but whose principle can be identified in relation to some twenty tree models. These criteria make it possible to distinguish three sets of forest trees. The whole of the future includes young trees, who, conforming to the initial model, often regenerated, will give structure to the future forest. The whole of the present brings together the trees having reached, by an abundant reiteration and growth in thickness, their maximum biomass and which determine the current architecture of the forest; the whole present is subdivided into structural sets at different heights. Forest architecture is stratified; the relative density of the trees in each set determines the good or bad visibility of “strata.” Lastly, the whole of the past includes trees in the process of being eliminated, traces of previous structures more or less blurring the architecture of the present…

… A fourth forest complex is clearly visible in the windfall. It brings together the seeds and active meristems, in contrast with forest layers where these organs are mostly latent. It is worth remembering that seeds and active meristems are the exclusive producers of forest biomass; they form the entire infrastructure of the forest.”

Oldeman on p.81:

The survey of a profile and a plan of a forest plot in the described biotope was carried out without taking into account the undergrowth, in a layer less than ten meters, because we are studying the framework of the architecture forestry. This is why the parcel was chosen in a place where the undergrowth had been recently removed for the entomological mission. The area of ​​the plot was approximately 30 X 40 meters, more than sufficient for an architectural study of the forest, the structural continuity of which outside the plot was easy to verify by direct observation. It goes without saying that this method cannot be applied during an inventory targeting another aspect of the forest, such as phytosociology, floristics or forest size.

The plot plan was established by locating the topographical position of the trunks of all the trees and estimating the extent of the projection of their tops on the ground. The diameters of the trunks and the dimensions of any buttresses were measured at the same time and entered on the blank. The heights – total height, free trunk – were then determined using a Blume-Leiss dendrometer. Finally, sketches of the architecture of each tree were made in the field; their perspective deformations were corrected, using height measurements, on the final profile).

Forest City Rendezvous

This website of Civitas Naturalis is about the rendezvous of forest and city. One of the two basic colours therefor is Pantone® Forest Green 17-0230 TPG. It is used in links, sidebars and menus.

It represents the forest of course, an obvious and easy to be remembered association. It is the complementary colour of the Pantone® Poppy Red, which has been chosen representing the city.

The colour also symbolises in a broader sense nature in the Ecosystem City canvas. It is within that the functional component representing the natural environment as organism, surrounding the city and its life in it, but also being a high and essential value on itself. 

Forests: Elements of Silvology

Oldeman, R.A.A. (1990). Forests: Elements of Silvology. Berlin Heidelberg: Springer-Verlag.

Silvology is the general science of forest ecosystems, without the usual division between Man and Nature. This systematic treatment of forests intends to integrate and harmonize existing approaches with the help of systems modeling in a hierarchy of close system levels, according to criteria of biological architecture, biomass production and species composition. Scientists and practitioners will appreciate this synoptic treatment of forests and their ecology, allowing the balance of holistic and reductionist viewpoints, and the placement of phenomena and techniques.

Topics covered include: – introduction of the methods, – sections on forest organisms, – a special chapter on trees, – eco-units, i.e. forest ecosystems developing after some zero-event like fire, storm or waterlogging, – silvatic mosaics built by the eco-units of different size, architecture and species composition, – a summary of silvological rules determining system’s behaviour at every level, e.g. fragmentation and fusion, transfer of functions, irreversibility and process oscillation. Read more

1e Oldeman Lezing: Duurzame ontwikkeling en circulaire economie

V.l.n.r. Jack Kruf, Roelof Oldeman, Frank Dietz en Martin Kuipers.

Ede, 12 oktober 2018. In de raadszaal van de gemeente Ede verzorgde Dr. Frank J. Dietz (econoom en verbonden aan het Planbureau voor de Leefomgeving, PBL) de Professor Roelof A.A. Oldeman Lezing*: “Duurzame ontwikkeling en circulaire economie: een pleidooi voor systeemdenken in het openbaar bestuur.” **

Doel van de lezing is om het denken over en het toepassen van een integrale (systeem)benadering in de publieke besturing te bevorderen. Een terugblik op een bijzondere lezing. Met grote dank aan de gemeente Ede voor de gastvrijheid en de goede zorgen.


Sinds haar oprichting in 2005 constateert PRIMO, in Europees verband werkend, dat verreweg de meeste publieke risico’s – die van mens, samenleving en natuur – ontstaan door gebrek aan afstemming. Het huidige landschap van denken over en het feitelijk bereiken van meer afstemming, dit op tal van maatschappelijke en economische vraagstukken, laat een gefragmenteerd en gesegmenteerd beeld zien. Het systeemdenken, waarin alles met alles samenhangt, bleek voor de econoom Dietz vooral aan te haken bij een antropocentrische benadering, waarin binnen het geheel van het ecosysteem van de samenleving, vooral de mens zelve aan zet is. In een vertaling naar het publieke netwerk betekent dit een handelingsperspectief voor bestuurders, secretarissen, (algemeen) directeuren, strategen, controllers, uitvoerders.

Dat we via de inzichten van de circulaire economie zoveel mogelijk kringlopen in stand proberen te houden, is op zichzelf een goede zaak. We gebruiken niet alleen grondstoffen, we hergebruiken ze ook steeds meer. Maar dat betekent nog niet dat die grondstoffen altijd tot onze beschikking blijven. Kortom, we doen goede dingen, maar het duidelijke risico bestaat dat we het toch niet genoeg doen.

Circulaire economie is geen nieuwe gedachte. Het is ook niet een doel, maar een middel. Een middel om natuur en milieu steeds beter te beschermen. Niettemin is de kwantitatieve conclusie dat de mens nog steeds zijn eigen bestaansvoorwaarden ondergraaft. Bijkomend probleem: een aantal negatieve effecten (“terugkoppelingen”) van het gebruik van grondstoffen blijken pas op verre afstand (geografisch) of na vele jaren (tijd) tot niet verwachte negatieve effecten te leiden.

In ons streven naar welvaart, zo vallen de beschouwingen van Dietz samen te vatten, onderscheidt de ene mens zich ook nog eens van de ander. Elementen van zelfzucht worden gecombineerd met elementen van aandacht voor anderen. Ja, wij willen ons eigen brood, maar hebben ook oog voor de noodzaak dat anderen ook hun deel van het beschikbare dagelijkse brood krijgen. We hebben daarbij ook oog voor de noodzaak tot continuïteit. Deze waarden wegend maken we strategische plannen die ons dichter bij duurzame ontwikkelingen moeten brengen. Daaraan kan een circulaire economie een stevige bijdrage leveren.

Er bestaan verschillende zorgen voor morgen. Het is handig en verstandig niet alles op één hoop te gooien. We vertrouwen elkaar en verdelen het werk. We proberen ook zoveel mogelijk samen te werken. De één houdt zich bezig met de voedselketen, de ander met het in stand laten van ecosystemen. De één bemoeit zich vooral met de gebouwde omgeving, duurzame huizen en schone energie. De ander is meer betrokken bij zaken als volksgezondheid of gezond ouder worden.

Dat werkt vaak wel langs elkaar heen, maar als je alles centraal wilt coördineren loop je toch vast. Dietz: “Een duurzamere samenleving, een meer circulaire economie of een rechtvaardiger wereld willen we allemaal. De meningsverschillen ontstaan zodra je concreet wordt over wat we dan wel en wat we dan niet meer gaan doen.”

Op dit fundament schetste Dietz zijn gehoor hoe in de praktijk de transitie vorm krijgt van een lineaire naar een circulaire economie. Het betreft de zogenaamde R-strategieën, die allemaal gericht zijn op het optimaal inzetten en hergebruiken van producten en grondstoffen. ‘Afval bestaat niet’. In analogie met de filosofie en grondhouding in het duurzaam management van bossen in Gedeo te Ethiopië – verwoord door Professor Roelof A.A. Oldeman met verwijzing naar zijn promovendus Tadesse Kippie Kanshie in het proefschrift Five Thousand Years of Sustainablity? Doel is het maken van nieuwe producten zo vorm te geven, dat het de hoogste waarde voor de economie oplevert met de kleinst mogelijke schade voor het milieu. Producten zo veel mogelijk hergebruiken, grondstoffen zo lang mogelijk hun economische waarde laten behouden.

In het laatste deel van zijn presentatie schetste Dietz concreet om welke R-strategieën het gaat in de circulaire economie. In zijn opsomming van R0 naar R9: refuse, rethink, reduce, re-use, repair, refurbish, remanufacture, repurpose, recycle en recover energy. Over al die concrete strategieën is weer het nodige te zeggen. Wie nieuwsgierig is geworden, wacht in spanning op de komende publicatie van het Planbureau voor de Leefomgeving: Circulaire economie in kaart.

Dat biedt de mogelijkheid om op een vergelijkbare manier als waarop Roelof A.A. Oldeman het functioneren van bossen heeft bestudeerd, het functioneren van de menselijke samenleving te analyseren. Ik beoog daarmee op een wetenschappelijk gefundeerde manier de uitdagingen die toenemende milieuvervuiling, klimaatverandering en afnemende biodiversiteit stellen, te begrijpen. Daarin worden verschijnselen niet (alleen) op basis van min of meer geïsoleerde oorzaak-gevolgketens verklaard, maar als een samenspel van op elkaar reagerende elementen en deelsystemen waarin terugkoppelingen een belangrijke rol spelen. En met een beter begrip van de uitdagingen en de manier waarop de samenleving daarmee tot op heden omgaat, verwacht ik vervolgens aanzetten voor oplossingen voor deze vraagstukken te kunnen aanreiken.

Frank J. Dietz, citaat uit 1e Oldeman Lezing

Hoe integrale en holistische besturing van publieke vraagstukken kan worden ontworpen én bereikt, is op zichzelf al een uitdagend vraagstuk. De huidige vormen van risicomanagement kosten vaak veel geld, blijken voor de top van de organisaties vaak niet bruikbaar, zijn niet effectief in hun sturing of geven een schijngevoel van zekerheid of controle. Het aantal publieke risico’s neemt in rap tempo toe en veroorzaakt toenemende systeemstress of -uitval. Publiek risicomanagement is dus hard aan vernieuwing toe, in zowel denken als handelen. Zij migreert haast vanzelf naar het denken in termen van resilience (een bundeling van eigenschappen zoals veerkracht, vitaliteit, weerstand, robuustheid van systemen). De lezing door Frank Dietz prikkelde zeer en heeft aangezet tot verdere gedachtevorming hierover.

Circulaire economie is een houding, denkwijze en systeemaanpak tegelijkertijd om welvaart en duurzaamheid te verbinden. Het is op zichzelf een weg om publieke waarden te borgen en publieke risico’s te mitigeren. Het is een weg om het systeemdenken in haar hoogste vorm te beoefenen. Een uitdaging voor elke individuele organisatie, haar bestuur en management, om een weg hierin te vinden, de eigen verantwoordelijk te nemen en vooral concreet en aantoonbaar effectief te acteren.

De lezing

Een pleidooi voor systeemdenken in het openbaar bestuur 

Duurzame ontwikkeling en circulaire economie zijn concepten die veel mensen inspireren en in beweging brengen. Dit leidt tot allerlei initiatieven: van duurzame koffie en duurzame stroom tot circulair bouwen en platforms voor het delen van auto’s, gereedschap en huizen. Voor de initiatiefnemers is het onbegrijpelijk dat ‘duurzaam’ en ‘circulair’ nog verre van gemeengoed zijn geworden. Voor de ‘gewone burger’ is het moeilijk te bevatten dat goed werkende producten die in dagelijkse behoeften voorzien, niet goed (genoeg) zouden zijn. En als we dan ‘duurzamer’ en ‘meer circulair’ zouden willen zijn, weten we dan wat we moeten doen? En wat niet?

De concepten duurzame ontwikkeling en circulaire economie zijn verbonden aan grote maatschappelijke uitdagingen, zoals de vermindering van de druk op natuur en milieu, de leveringszekerheid van cruciale grondstoffen, de continuïteit van de voedselvoorziening, een gezond financieel stelsel, goede zorg voor ouderen en mensen met een beperking, een toekomstbestendige energievoorziening, en ga zo nog maar even door.

In het navolgende betoog laat ik zien hoe deze concepten ons kunnen helpen al die maatschappelijke uitdagingen om ons heen te begrijpen. Om niet terecht te komen in een beschouwing ‘over alles’, kies ik het steeds meer weerklank vindende concept van de circulaire economie als leidraad voor deze lezing. 

In een eerste verkenning probeer ik zicht te geven op wat een circulaire economie is en voor welke problemen – of zo u wilt voor welke maatschappelijke uitdagingen – een circulaire economie oplossingen biedt. Dat vraagt om een analyse van de samenleving waarvoor ik de bril van het systeemdenken opzet. 

Dat biedt de mogelijkheid om op een vergelijkbare manier als waarop Roelof A.A. Oldeman het functioneren van bossen heeft bestudeerd, het functioneren van de menselijke samenleving te analyseren. Ik beoog daarmee op een wetenschappelijk gefundeerde manier de uitdagingen die toenemende milieuvervuiling, klimaatverandering en afnemende biodiversiteit stellen, te begrijpen. Daarin worden verschijnselen niet (alleen) op basis van min of meer geïsoleerde oorzaak-gevolgketens verklaard, maar als een samenspel van op elkaar reagerende elementen en deelsystemen waarin terugkoppelingen een belangrijke rol spelen. En met een beter begrip van de uitdagingen en de manier waarop de samenleving daarmee tot op heden omgaat, verwacht ik vervolgens aanzetten voor oplossingen voor deze vraagstukken te kunnen aanreiken. 

De lezing

Daarvoor is het in ieder geval nodig ook de concepten ‘welvaart’ en ‘duurzame ontwikkeling’ te introduceren, omdat deze ons helpen de richting te identificeren waarin de samenleving oplossingen zoekt. Om het eventuele misverstand in de kiem te smoren dat ik daarbij word gedreven door activistische motieven, zal ik ook stil staan bij enkele fundamentele uitgangspunten die ten grondslag liggen aan de concepten van welvaart en duurzame ontwikkeling. Gewapend met deze inzichten kom ik weer terug bij het fenomeen van de circulaire economie. Leidende vragen zijn dan hoe de circulaire economie er in Nederland eigenlijk uitziet. En als het streven naar een circulaire economie dan zo’n goed idee zou zijn, wat houdt een circulaire economie dan eigenlijk tegen? Vanuit deze vragen zal ik zicht bieden op een aantal belemmeringen waar circulaire initiatieven in Nederland tegen aan lopen. Ik rond af met enkele aanbevelingen voor de overheid.

Eén opmerking vooraf wil ik nog graag maken: Veel van de inhoudelijke inzichten en de grafische figuren in wat komen gaat, ontleen ik aan de mooie samenwerking met vele collega’s van het PBL. Alles wat u niet begrijpt of ronduit onjuist acht, kunt u echter alleen mij aanrekenen.”

* De lezing is in 2018 en 2020 verzorgd in nauwe samenwerking met PRIMO Nederland en is per 10 juli 2020 formeel ondergebracht bij Stichting Civitas Naturalis, opgericht door Jack P. Kruf, mede op verzoek van Professor dr. ir. Roelof A.A. Oldeman (emeritus). Het wordt samengebracht met ander wetenschappelijk werk van Oldeman.

** Impressie door Koos van Houdt en Jack Kruf.

A city within a forest

Vancouver, ca. 1920. In the beginning, there was a forest. A redwood forest. Then came men and built their city in the forest. They cut the trees and destroyed all forest life. The last remains are there on this picture: some last standing trees. Impressive actually.

Later, these monuments of nature (some more than 3000 years old) also disappeared because of the need of city development and ‘modern’ urban planning concepts of those days. And now, anno 2020, one century later, humanity seem to have rediscovered the environmental ‘fashion look’. It talks and thinks as in modern times, about climate change, CO2 reduction, planting trees to prevent sea level rise and the development of the cities back to green. Urban planners are busy under volatile political skies. So nothing is sure.

There is the pressure I sense, to come up with new and true solutions for earlier failing urban concepts and huge forest and ecosystem losses. Back to basics is an optimistic thought. The circle seems to close but it will not entirely be expected do so, that is to say, not really, I’m afraid.

The hundreds of thousands of species will not repopulate the city though and turn the system on again towards the intrinsic and worthy ecological spectrum like Alexander von Humboldt, Charles Darwin and John Muir once described. Look at this picture of Vancouver and sense the thin line of where we came from, once the great forest. It looks like the last eagles high in the tree on the left are waiting for their chances. Shops, people, trams and cars though do not have much to offer for them.


Silvology (Latinsilva or sylva, “forests and woods”; and Ancient Greek: -λογία, -logia, “science of or study of“) is the biological science of studying forests and woods, incorporating the understanding of natural forest ecosystems, and the effects and development of silvicultural practices (Wikipedia). The term complements silviculture, which deals with the art and practice of forest management. Silvology is seen as a single science for forestry and was first used by Roelof Oldeman (1990). It integrates the study of forests and forest ecology, dealing with single tree autecology and natural forest ecology.

Silvologie is de biologische wetenschap van het bestuderen van wouden en bossen, omvattend tevens het begrip van natuurlijke bosecosystemen, en de effecten en ontwikkeling van bosbouw. De term is een aanvulling op de bosbouw, die zich bezighoudt met de kunst en praktijk van bosbeheer. Silvologie wordt gezien als een enkele wetenschap voor bosbouw en werd voor het eerst gebruikt door Roelof Oldeman. Het integreert de studie van bossen en bosecologie, die zich bezighoudt met enkelvoudige van boom-autecologie tot natuurlijke bosecologie.


Oldeman, R.A.A. (1990). Forests: elements of silvology. Berlin: Springer-Verlag. p. 624. ISBN 0-387-51883-5.